Stopa końsko-szpotawa

Czym jest stopa końsko-szpotawa?

Stopa końsko-szpotawa (łac. pes equinovarus) to wrodzona wada, w której stopa noworodka jest skręcona do wewnątrz i skierowana ku dołowi. Zmiany obejmują nie tylko ustawienie stopy, ale też kości, więzadła i ścięgna, dlatego wada nie ustępuje samoistnie i wymaga leczenia od pierwszych tygodni życia.

Należy do częstszych wrodzonych wad narządu ruchu. Częściej dotyczy chłopców i nierzadko obu stóp. Na deformację składają się cztery elementy:

• ustawienie końskie – stopa skierowana palcami w dół,
• szpotawość pięty – pięta odchylona do wewnątrz,
• przywiedzenie przodostopia – przednia część stopy zwrócona w stronę drugiej nogi,
• wydrążenie – nadmiernie pogłębiony łuk podłużny.

Najczęściej przyczyna pozostaje nieznana i mówimy wtedy o postaci idiopatycznej. Rzadziej wada towarzyszy innym schorzeniom, np. artrogrypozie lub przepuklinie oponowo-rdzeniowej – takie stopy bywają sztywniejsze i wymagają szczególnie uważnego prowadzenia.

Jak rozpoznaje się wadę?

Stopę końsko-szpotawą coraz częściej widać już w badaniu USG w czasie ciąży. Po urodzeniu rozpoznanie stawia ortopeda dziecięcy na podstawie badania klinicznego – u noworodka zdjęcie rentgenowskie zwykle nie jest potrzebne.

Podczas badania lekarz:

• ocenia ustawienie i sztywność stopy,
• określa nasilenie wady, np. w skali Pirani,
• odróżnia wadę strukturalną od ułożeniowego ustawienia stopy, które łatwo daje się skorygować,
• bada stawy biodrowe, kręgosłup i układ nerwowy, aby wykluczyć choroby współistniejące.

Znacznie łagodniejszą wadą jest metatarsus adductus, w którym przywiedzione jest samo przodostopie, a pięta pozostaje prawidłowo ustawiona. Samo odchylenie pięty do wewnątrz to z kolei stopa szpotawa.

Metoda Ponsetiego – standard leczenia

Leczenie prowadzi ortopeda, a jego standardem jest obecnie metoda Ponsetiego, nazwana od nazwiska jej twórcy, ortopedy Ignacia Ponsetiego. Pozwala ona zwykle uzyskać sprawną stopę bez rozległej operacji. Leczenie przebiega w trzech etapach:

1. seria gipsów korekcyjnych – co tydzień lekarz delikatnie przesuwa stopę w stronę prawidłowego ustawienia i zakłada nowy gips, sięgający od palców do pachwiny; etap ten trwa zwykle kilka tygodni,
2. tenotomia ścięgna Achillesa – u większości dzieci na koniec gipsowania wykonuje się drobny zabieg przecięcia ścięgna, który koryguje końskie ustawienie stopy, a potem zakłada się ostatni gips,
3. szyna odwodząca – po zdjęciu gipsów dziecko nosi buciki połączone poprzeczką, które utrzymują stopy w korekcji; najpierw prawie przez całą dobę, później na noc i w czasie drzemek, zwykle do czwartego–piątego roku życia.

Dokładny harmonogram gipsowania i noszenia szyny zawsze ustala lekarz prowadzący.

Dlaczego szyna jest tak ważna?

Gipsy korygują stopę, ale to szyna chroni uzyskany efekt. Stopa po leczeniu ma skłonność do powrotu do dawnego ustawienia, a przerwy w noszeniu szyny są najczęstszą przyczyną nawrotów.

W codziennej opiece warto pamiętać, aby:

• zakładać szynę zgodnie z zaleceniami – także w weekendy, święta i podczas wyjazdów,
• używać butów dostarczonych z szyną, bo są jej częścią i nie można ich zastąpić innym obuwiem,
• codziennie oglądać skórę stóp i reagować na otarcia lub zaczerwienienia,
• nie wykonywać na własną rękę ćwiczeń, które siłowo zmieniają ustawienie stopy.

Pierwsze dni z szyną bywają trudne. Zwykle po krótkim czasie dziecko przyzwyczaja się do niej i uczy się poruszać obiema nogami jednocześnie.

Rehabilitacja dziecka ze stopą końsko-szpotawą

Fizjoterapia wspiera leczenie metodą Ponsetiego, ale go nie zastępuje. Najczęściej włączamy ją po zakończeniu gipsowania, w okresie noszenia szyny, a w porozumieniu z ortopedą – czasem wcześniej. Opieka trwa zwykle kilka lat, a wizyty planujemy zależnie od etapu leczenia.

Celem rehabilitacji jest:

• utrzymanie ruchomości stopy i stawu skokowego uzyskanej dzięki gipsom,
• aktywizacja mięśni unoszących stopę i ustawiających ją na zewnątrz,
• wspieranie rozwoju ruchowego – obrotów, czworakowania, wstawania i chodu – mimo noszenia szyny,
• nauka rodziców prawidłowego zakładania szyny i ćwiczeń domowych,
• regularna kontrola stopy i wczesne wychwycenie oznak nawrotu.

Kiedy pilnie skontaktować się z ortopedą?

W okresie gipsowania niezwłocznej kontroli wymaga sytuacja, w której palce dziecka chowają się w gipsie, są sine, zimne lub obrzęknięte. Po zakończeniu gipsowania niepokój powinny wzbudzić:

• coraz mniejszy zakres unoszenia stopy ku górze,
• pięta ponownie odchylająca się do wewnątrz,
• chodzenie na zewnętrznej krawędzi stopy lub na palcach,
• trudności z założeniem szyny, która wcześniej pasowała bez problemu.

Wcześnie zauważony nawrót często udaje się opanować ponownym gipsowaniem.

Jak pracujemy w Fizjolandzie?

Na pierwszej wizycie poznajemy przebieg dotychczasowego leczenia i oceniamy nie tylko stopę, ale całe dziecko – napięcie mięśniowe, symetrię ciała i etap rozwoju ruchowego. Plan terapii uzgadniamy z ortopedą prowadzącym leczenie.

W pracy ze stopą korzystamy z trójpłaszczyznowej terapii stóp, która uwzględnia przestrzenny charakter wady. Gdy dziecko potrzebuje wsparcia w zdobywaniu kolejnych umiejętności, sięgamy po elementy NDT-Bobath.

Nasz cel

Chcemy, aby po zakończeniu leczenia dziecko stawiało całą stopę na podłożu, chodziło i biegało bez ograniczeń, a rodzice czuli się pewnie na każdym etapie tej długiej, ale dającej dobre efekty drogi.